Το διαβιβαστικό υπόδειγμα επικοινωνίας

Daniel Chandler

• Εισαγωγή
• Επίπεδα προβλημάτων στην ανάλυση της επικοινωνίας
• Πλεονεκτήματα του υποδείγματος Shannon και Weaver
• Αδυναμίες του διαβιβαστικού υποδείγματος επικοινωνίας
• Μεταφορές
• Γραμμικότητα
• Περιεχόμενο και σημασία
• Ινστρουμενταλισμός
• Σχέσεις και σκοποί
• Πλαίσιο
• Χρόνος
• Μέσο
• Συμπέρασμα
• Παραπομπές




Εισαγωγή

Εδώ θα σκιαγραφήσω και θα σχολιάσω κριτικά ένα συγκεκριμένο, πασίγνωστο υπόδειγμα επικοινωνίας που ανέπτυξαν οι Shannon and Weaver (1949), ως το πρότυπο παράδειγμα του διαβιβαστικού υποδείγματος επικοινωνίας: ενός υποδείγματος που περιορίζει την επικοινωνία σε μια διαδικασία ‘διαβίβασης πληροφοριών’. Η θεμελιώδης μεταφορική θεώρηση της επικοινωνίας ως διαβίβασης υποστηρίζει την καθημερινή χρήση της λέξης που απηχεί την κοινή λογική, αλλά είναι εν πολλοίς παραπλανητική, ενώ η κριτική της ανάλυση είναι καρποφόρα.

Το υπόδειγμα Shannon and Weaver, με τα λόγια του John Fiske, είναι «ευρέως αποδεκτό ως ένας από τους κύριους σπόρους από τους οποίους φύτρωσαν οι επικοινωνιακές σπουδές» (Fiske 1982: 6). Ο Claude Shannon κι ο Warren Weaver δεν ήταν κοινωνικοί επιστήμονες, αλλά μηχανικοί, που δούλευαν στα εργαστήρια της εταιρίας Bell Telephone στις ΗΠΑ. Ο σκοπός τους ήταν να εξασφαλίσουν τη μέγιστη αποτελεσματικότητα των τηλεφωνικών καλωδίων και των ραδιοκυμάτων. Ανέπτυξαν ένα υπόδειγμα επικοινωνίας, που είχε σκοπό να υποστηρίξει την ανάπτυξη μιας μαθηματικής θεωρίας της επικοινωνίας. Η εργασία των Shannon και Weaver αποδείχτηκε πολύτιμος βοηθός για τους μηχανικούς της επικοινωνίας που αντιμετώπιζαν θέματα, όπως η ικανότητα διαφόρων επικοινωνιακών διαύλων να διαβιβάζουν πληροφορίες σε ‘τμήματα δευτερολέπτου’. Συνέβαλε στην υπολογιστική επιστήμη. Οδήγησε σε πολύ χρήσιμη εργασία στο θέμα της περισσότητας στη γλώσσα. Και στη δημιουργία ‘πληροφορίας’, η δυνατότητα ‘μέτρησης’ γέννησε τη μαθηματική μελέτη της ‘θεωρίας πληροφοριών’. Πάντως, αυτές οι κατευθύνσεις δεν ενδιαφέρουν εδώ. Το πρόβλημα είναι ότι μερικοί σχολιαστές υποστήριξαν πως το υπόδειγμα των Shannon και Weaver έχει πολύ ευρύτερη εφαρμογή στην ανθρώπινη επικοινωνία από την καθαρά τεχνική.



Το αρχικό υπόδειγμα των S & W αποτελείτο από πέντε στοιχεία:

1. Μια πηγή πληροφορίας, που παράγει ένα μήνυμα.
2. Έναν μεταδότη, που κωδικοποιεί το μήνυμα σε σήματα.
3. Έναν δίαυλο, προσαρμοσμένο για την διαβίβαση των σημάτων
4. Έναν δέκτη, ο οποίος ‘αποκωδικοποιεί’ (ανασυνιστά) το μήνυμα από το σήμα.
5. Έναν προορισμό, όπου το φθάνει μήνυμα,

Το έκτο στοιχείο, ο θόρυβος είναι ένας δυσλειτουργικός παράγων: οποιαδήποτε παρεμβολή στο μήνυμα που ταξιδεύει κατά μήκος του διαύλου (όπως ο στατικός ηλεκτρισμός στο τηλέφωνο ή στο ραδιόφωνο), μπορεί να οδηγήσει στη λήψη ενός σήματος διαφορετικού από το αποστελλόμενο.

Για το τηλέφωνο ο δίαυλος είναι ένα καλώδιο, το σήμα είναι ηλεκτρικό ρεύμα που το διαπερνά, ενώ ο μεταδότης κι ο λήπτης είναι τα ακουστικά. Ο θόρυβος θα μπορούσε να περιλάβει παράσιτα από το καλώδιο. Στη συζήτηση, το στόμα μου είναι ο μεταδότης, το σήμα είναι τα ηχητικά κύματα και το αυτί σου είναι ο αποδέκτης. Ο θόρυβος θα περιλάμβανε οποιονδήποτε περισπασμό που μπορεί να σου συμβαίνει καθώς μιλάς.

Αν και στο υπόδειγμα των Shannon and Weaver ο ομιλητής και ο ακροατής θα ήταν αυστηρά η πηγή και ο προορισμός, αντί ο μεταδότης και ο λήπτης, σε συζητήσεις του υποδείγματος οι συμμετέχοντες ανθρωποποιούνται συνήθως ως ο αποστολέας και ο παραλήπτης. Τα κριτικά μου σχόλια αναφέρονται λιγότερο στο ειδικό υπόδειγμα των Shannon και Weaver, και περισσότερο στο γενικό διαβιβαστικό υπόδειγμα, το οποίο αντιπροσωπεύει, όπου η επικοινωνία συνίσταται σε έναν Αποστολέα που διαβιβάζει ένα Μήνυμα σε έναν Αποδέκτη. ΄Ετσι, όταν συζητώ το διαβιβαστικό υπόδειγμα αναφέρομαι γενικά κι εγώ στους συμμετέχοντες ως Αποστολέα και Αποδέκτη.

Το υπόδειγμα των Shannon και Weaver είναι το γνωστότερο παράδειγμα μιας ‘πληροφοριακής’ προσέγγισης στην επικοινωνία. Αν και κανένας σοβαρός επικοινωνιολόγος δεν θα το δεχόταν πια, υπήρξε το υπόδειγμα με τη μεγαλύτερη επίδραση στην επικοινωνία, από όσα έχουν αναπτυχθεί μέχρι σήμερα, και αντανακλά μια κοινής λογικής (αν και παραπλανητική) απεικόνιση του τί είναι επικοινωνία. Η λεκτική εκδοχή του υποδείγματος από τον Lasswell: ‘Ποιός λέει τι, μέσω τίνος διαύλου, σε ποιόν και με ποιό αποτέλεσμα;’ αντανακλάται σε μεταγενέστερες έρευνες της ανθρώπινης επικοινωνίας, οι οποίες συνδέονται στενά με συμπεριφορικές προσεγγίσεις.




Επίπεδα προβλημάτων στην ανάλυση της επικοινωνίας

Οι Shannon και Weaver ισχυρίστηκαν ότι υπάρχουν τρία επίπεδα προβλημάτων επικοινωνίας:

• A Το τεχνικό πρόβλημα: με πόση ακρίβεια μπορεί να μεταδοθεί το μήνυμα;
• B Το σημασιαικό πρόβλημα: με πόση ακρίβεια ‘μεταδίδεται’ το μήνυμα;
• C Το πρόβλημα της αποτελεσματικότητας: πόσο αποτελεσματικά η προσλαμβανόμενη έννοια επηρεάζει τη συμπεριφορά;

Οι Shannon και Weaver κάπως αφελώς υπέθεταν ότι η επίλυση των προβλημάτων επιπέδου Α θα οδηγούσε σε βελτιώσεις των άλλων επιπέδων.

Αν κι η έννοια του ‘θορύβου’ δε λαμβάνει υπόψη τον τρόπο με τον οποίον μηνύματα μπορεί να ‘διαστρεβλώνονται’, αυτό περιορίζει το θέμα σε όρους της συγκυριακής ‘παρεμβολής’ με τις διαθέσεις του αποστολέα μάλλον παρά σε όρους μιάς κεντρικής και σκόπιμης διαδικασίας ερμηνείας. Η έννοια αντανακλά τη φροντίδα των Shannon και Weaver για ακρίβεια και αποτελεσματικότητα.




Πλεονεκτήματα του υποδείγματος των Shannon και Weaver

Συγκεκριμένα υποδείγματα είναι πιο ρήσιμα για μερικούς σκοπούς και λιγότερο χρήσιμα για άλλους. Όπως κάθε διαδικασία μεσολάβησης ένα υπόδειγμα βάζει στο προσκήνιο μερικά χαρακτηριστικά κι αφήνει στο παρασκήνιο μερικά άλλα. Τα ισχυρά σημεία του υποδείγματος των Shannon και Weaver είναι:

• Η απλότητα
• Η γενικότητα
• Η ποσοτικοποίηση

Τέτοια πλεονεκτήματα έκαναν το υπόδειγμα ελκυστικό για κάποιους ακαδημαϊκούς κλάδους. Προσέλκυσαν επίσης σοβαρή ακαδημαϊκή προσοχή στην ανθρώπινη επικοινωνία και τη ‘θεωρία πληροφοριών’, οδηγώντας σε περισσότερη θεωρία και έρευνα.




Αδυναμίες του διαβιβαστικού υποδείγματος επικοινωνίας

Το διαβιβαστικό υπόδειγμα επικοινωνίας δεν είναι μονο μια χρονδροειδής υπεραπλούστευση, αλλά μια επικίνδυνα παραπλανητική διαστρέβλωση της φύσεως της ανθρώπινης επικοινωνίας. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή υποστηρίζει μια κατανόηση του τι είναι η επικοινωνία, που ταιριάζει στην κοινή λογική. Ενώ αυτή η χρήση του μπορεί να είναι επαρκής για πολλούς καθημερινούς σκοπούς, στο πλαίσιο της μελέτης των μέσων και της επικοινωνίας η έννοια χρειάζεται κριτικό επανακαθορισμό.




Μεταφορές

Το ιδιαίτερα μηχανιστικό υπόδειγμα επικοινωνίας των Shannon και Weaver μπορεί να θεωρηθεί ως βασισμένο σε μια ‘μεταφορά’ που προέρχεται από τη μετακίνηση. Ο James Carey (1989: 15) γράφει ότι το δέκατο ένατο αιώνα η διακίνηση της πληροφορίας θεωρείται βασικά όμοια με τη μετακίνηση αγαθών ή ανθρώπων, όπου και τα δύο περιγράφονται ως ‘επικοινωνία’. Ο Carey ισχυρίζεται ότι ‘αποτελεί μια θεώρηση της επικοινωνίας που πηγάζει από ένα πανάρχαιο ανθρώπινο όνειρο: την επιθυμία να αυξηθεί η ταχύτητα και η επίδραση των μηνυμάτων καθώς ταξιδεύουν στο χώρο’ (ibid.) Η γραφή έπρεπε πάντοτε να μεταφέρεται στον αναγνώστη, έτσι στη γραπτή επικοινωνία η μετακίνηση των γραμμάτων, των βιβλίων και των εφημερίδων ταυτιζόταν με την έννοια της μετακίνησης της σημασίας από τον συγγραφέα στον αναγνώστη. Όπως γράφει ο Carey «ο τηλέγραφος κατάργησε την ταυτότητα αλλά δεν κατέστρεψε τη μεταφορική της θεώρηση» (ibid.).

Μέσα στο ευρύ φάσμα της μετακίνησης τείνει να θεωρήσει ότι το υπόδειγμα πρωταρχικά υποστηρίζει μια ταχυδρομική διακίνηση. Είναι σαν η επικοινωνία να συνίσταται στην αποστολή από κάποιον αποστολέα ενός πακέτου πληροφοριών προς έναν παραλήπτη, ενώ εγώ θα επέμενα ότι η επικοινωνία έχει να κάνει με τη σημασία και όχι με την πληροφορία. Μιά απαίσια συνέπεια της ταχυδρομικής μεταφοράς της επικοινωνίας είναι η τρέχουσα αναφορά στην ‘παράδοση του σχολικού προγράμματος’, με συνέπεια οι καθηγητές να θεωρούνται ταχυδρομικοί υπάλληλοι. Αλλά η επίδραση του διαβιβαστικού υποδείγματος είναι διαδεδομένη στην καθημερινή μας γλώσσα, όταν μιλάμε για ‘μετάδοση νοημάτων’ ή για ‘μετάδοση ιδέας’ για ‘διαβίβαση πληροφορίας’ κ.ο.κ. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί πραγματικά για να αποφύγουμε να πέσουμε στις αρπάγες τέτοιων διαβιβαστικών μεταφορών.

Ο Michael Reddy (1979) σημείωσε την εκτεταμένη χρήση στα αγγλικά της ‘μεταφοράς συμπεριφοράς’ στην περιγραφή των επικοινωνιακών πράξεων. Στη μεταφορά του «ο ομιλητής βάζει τις ιδέες (αντικείμενα) σε λέξεις (δοχεία) και τις στέλνει (κατά μήκος κάποιου διαύλου) σε έναν ακροατή που βγάζει την ιδέα/αντικείμενο από τη λέξη/δοχείο’ (Lakoff & Johnson 1980: 10). Οι υποθέσεις που συνεπάγεται η μεταφορά είναι:

• Η γλώσσα λειτουργεί σα δρόμος, μεταφέροντας σκέψεις φυσικά από το ένα άτομο στο άλλο.
• Γράφοντας και μιλώντας, οι άνθρωποι εισάγουν τις σκέψεις ή τα αισθήματά τους στις λέξεις.
• Οι λέξεις εκτελούν τη διαβίβαση παραλαμβάνοντας τις σκέψεις ή τα αισθήματα και μεταδίδοντάς τα σε άλλους.
• Ακούγοντας ή διαβάζοντας, οι άνθρωποι εξάγουν τις σκέψεις και τα αισθήματα ακόμη μια φορά από τις λέξεις. (Reddy 1979: 290)

Όπως γράφει ο Reddy, αν η άποψη αυτή της γλώσσας ήταν σωστή, η μάθηση θα ήταν αβίαστη κι ακριβής. Το πρόβλημα με την άποψη αυτή της γλώσσας είναι ότι η μάθηση φαίνεται παθητική, με το μαθητή απλώς να ‘απορροφά’ την πληροφορία (Bowers 1988: 42). Προτιμώ να προτείνω ότι δεν υπάρχει πληροφορία στη γλώσσα, στα βιβλία ή σε οποιοδήποτε μέσο καθ’ εαυτό. Αν η γλώσσα και τα βιβλία ‘περιέχουν’ κάτι, αυτό είναι μόνο λόγια μάλλον παρά η πληροφορία. Η πληροφορία κι η σημασία δημιουργούνται μόνο με μια διαδικασία που εκτελούν οι ακροατές, οι αναγνώστες ή οι θεατές, όπου ενεργά βγάζουν νόημα από αυτό που ακούν ή βλέπουν. Το νόημα δεν ‘εξάγεται’ αλλά κατασκευάζεται.

Σε σχέση με τη μαζική επικοινωνία μάλλον παρά με τη διαπροσωπική επικοινωνία, οι κύριες μεταφορές, που συνδέονται με το διαβιβαστικό υπόδειγμα είναι αυτές μιας υποδερμικής σύριγγας και μιας σφαίρας. Στο πλαίσιο της μαζικής επικοινωνίας τέτοιες μεταφορές χρησιμοποιούνται ευρύτατα μόνο ως στόχοι κριτικής από τους ερευνητές στον κλάδο.




Γραμμικότητα

Το υπόδειγμα διαβίβασης σταθεροποιεί και διαχωρίζει τους ρόλους του ‘αποστολέα’ και του ‘παραλήπτη’. Αλλά η επικοινωνία μεταξύ δύο ανθρώπων συνεπάγεται ταυτόχρονη ‘αποστολή’ και ‘λήψη’ (όχι μόνο ομιλία, αλλά επίσης ‘γλώσσα σώματος’ κ.λπ.). Στο υπόδειγμα των Shannon και Weaver η πηγή θεωρείται ως αυτή που ενεργά αποφασίζει και καθορίζει την έννοια του μηνύματος. O προορισμός είναι ο παθητικός στόχος.

Πρόκειται για ένα γραμμικό, μονόδρομο υπόδειγμα, που αποδίδει έναν δευτερογενή ρόλο στον ‘παραλήπτη’, που φαίνεται ως απορροφητής πληροφορίας. Αλλά η επικοινωνία δεν είναι μονόδρομος. Ακόμη κι όταν ακούμε απλώς το ραδιόφωνο, διαβάζουμε ένα βιβλίο ή βλέπουμε τηλεόραση είμαστε πολύ πιο ενεργοί, ερμηνευτικά, απ’ όσο συνήθως συνειδητοποιούμε.

Δεν υπήρχε πρόβλεψη στο αρχικό υπόδειγμα για ανάδραση (αντίδραση από τον παραλήπτη). Η ανάδραση επιτρέπει στους ομιλητές να προσαρμόζουν την επίδοσή τους στις ανάγκες και αντιδράσεις του ακροατηρίου. Ένας ‘βρόχος ανάδρασης’ προστέθηκε από τους μεταγενέστερους θεωρητικούς, αλλά το υπόδειγμα παραμένει γραμμικό.




Περιεχόμενο και σημασία

Στο υπόδειγμα αυτό, ακόμη και η φύση του περιεχομένου μοιάζει να μην επηρεάζει τίποτε, ενώ το θέμα, ή ο τρόπος με τον οποίον οι συμμετέχοντες αισθάνονται γιαυτό, μπορεί να διαμορφώνουν τη διαδικασία επικοινωνίας. Στην έκταση που το περιεχόμενο έχει οποιαδήποτε θέση (τυπικά περιορίζεται ως ‘το μήνυμα’), τα υποδείγματα διαβίβασης τείνουν να εξισώσουν το περιεχόμενο και τη σημασία, ενώ μπορεί να υπάρχουν διάφοροι βαθμοί διάστασης μεταξύ της ‘προτιθέμενης σημασίας’ και των σημασιών που δημιουργούνται από τους ερμηνευτές.

Σύμφωνα με τον Erik Meeuwissen (e-mail 26/2/98) ο ίδιος ο Shannon είχε πλήρη συνείδηση του γεγονότος ότι η θεωρία του δεν απασχολείτο με τη σημασία. Προσφέρει αυτές τις υποστηρικτικές περικοπές από τους Shannon και Weaver:

Το σημασιακό πρόβλημα επικοινωνίας είναι η αναπαραγωγή σε κάποια στιγμή είτε ακριβώς είτε περίπου κάποιου μηνύματος, που επιλέγεται σε άλλη στιγμή. Συχνά τα μηνύματα έχουν σημασία. Αυτό σημαίνει ότι αναφέρονται σε ή συσχετίζονται με κάποιο σύστημα, με κάποιες φυσικές ή εννοιολογικές οντότητες. Αυτές οι σημασιακές πλευρές της επικοινωνίας είναι άσχετες προς το μηχανικό πρόβλημα (Shannon 1948).

Η λέξη πληροφορία, στη θεωρία αυτή, χρησιμοποιείται με μιάν ειδική έννοια που δεν πρέπει να συγχέεται με την κοινή της χρήση. Ειδικά, η πληροφορία δεν πρέπει να συγχέεται με τη σημασία. Στην πραγματικότητα, δύο μηνύματα, ένα από τα οποία είναι γεμάτο νόημα και το άλλο που είναι καθαρή ανοησία, μπορούν να είναι ακριβώς ισότιμα, από την παρούσα άποψη, όσον αφορά την πληροφορία. Είναι αυτό, αναμφίβολα, που ο Shannon εννοεί όταν λέει ότι «οι σημασιοδοτικές απόψεις της επικοινωνίας είναι άσχετες με τις μηχανικές απόψεις». (Weaver 1949)

 

Ο Weaver έγραψε επίσης ότι η θεωρία 

 

…έχει τόσο διεισδυτικά καθαρίσει τον αέρα που τώρα είμαστε, ίσως για πρώτη φορά, έτοιμοι για μια πραγματική θεωρία σημασίας. Μιά θεωρία μηχανικής επικοινωνίας είναι ακριβώς μιά πολύ κατάλληλη και εχέμυθη κοπέλα που παίρνει το τηλεγράφημά σας. Δεν προσέχει το μήνυμα, είτε λυπηρό, είτε ευχάριστο, ή στενάχωρο. Αλλά πρέπει να είναι έτοιμη να ασχοληθεί με όλα αυτά που έρχονται στο γραφείο της (Weaver 1949).

Πάντως, το σημαντικό εδώ είναι ότι η σημασιοδότηση δεν είναι κεντρική στα υποδείγματα διαβίβασης. Υποτίθεται ευρέως ότι η σημασία περιέχεται στο ‘μήνυμα’ μάλλον παρά στην ερμηνεία του. Αλλά δεν υπάρχει μια μόνη, σταθερή σημασία σε οποιοδήποτε μήνυμα. Φέρνομε μεταβλητές στάσεις, προσδοκίες και αντιλήψεις στις καταστάσεις επικοινωνίας. Ακόμη κι αν ο παραλήπτης βλέπει ή ακούει ακριβώς το ίδιο μήνυμα, που στέλνει ο αποστολέας, το νόημα που ο παραλήπτης βγάζει από αυτό, μπορεί να είναι πολύ διαφορετικό από την πρόθεση του αποστολέα. Ο όρος ‘μήνυμα’ αποτελεί ένα είδος μικρόκοσμου ολόκληρης της ταχυδρομικής μεταφοράς, έτσι δεν είμαι ευτυχής ακόμη και για τη χρήση του όρου αυτού.

Τα διαβιβαστικά υποδείγματα μεταχειρίζονται την αποκωδικοποίηση ως αντικαθρέφτισμα της κωδικοποίησης, που δεν αφήνει χώρο για τα ερμηνευτικά πλαίσια αναφοράς του παραλήπτη. Όπου το μήνυμα καταγράφεται σε κάποια μορφή, οι ‘αποστολείς’ μπορεί να ξέρουν λίγα για το ποιοί είναι οι ‘παραλήπτες’ (ειδικά, βέβαια, σε σχέση με την μαζική επικοινωνία). Ο παραλήπτης δε χρειάζεται απλώς να δέχεται, αλλά μπορεί εναλλακτικά να αγνοήσει ή να αντιπολιτευθεί το μήνυμα. Δεν είμαστε όλοι αναγκασμένοι να δεχθούμε τα μηνύματα που προτείνουν ότι ένα συγκεκριμένο πολιτικό πρόγραμμα μας ωφελεί.




Ιστρουμενταλισμός

Το διαβιβαστικό υπόδειγμα είναι ένα οργανικό υπόδειγμα κατά το ότι χειρίζεται την επικοινωνία ως μέσο για ένα προκαθορισμένο σκοπό. Ίσως αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίον μερικοί καταλαβαίνουν την επικοινωνία. Πάντως, δεν είναι όλη η επικοινωνία ηθελημένη: οι άνθρωποι επικοινωνούν σε μεγάλη έκταση ακούσια όσον αφορά τις στάσεις τους απλά μέσω της γλώσσας του σώματος. Και, αν και η ιδέα αυτή μπορεί να ακούγεται χαζή σε όσους δεν το έζησαν ποτέ, όταν μερικοί από μας γράφουμε κάτι, βρίσκουμε καμμιά φορά αυτό που θέλουμε να πούμε, μόνον αφού τελειώσουμε το γράψιμο.

Μερικοί κριτικοί υποστηρίζουν ότι αυτό το υπόδειγμα είναι φτιαγμένο για να βελτιώνει την ικανότητα του επικοινωνού να επηρεάζει τον παραλήπτη. Ο Carey γράφει ότι «το κέντρο της ιδέας αυτής για επικοινωνία είναι η μετάδοση σημάτων ή μηνυμάτων σε απόσταση για σκοπούς ελέγχου…της απόστασης και των ανθρώπων» (Carey 1989: 15).

Σε ένα οργανικό πλαίσιο η εμπλεκόμενη διαδικασία έχει σκοπό να είναι ‘διαυγής’ στους μετέχοντες (τίποτε δε στοχεύει να περισπάσει τον αποστολέα από τον επικοινωνιακό του στόχο). Τέτοια σύλληψη είναι τόσον ουσιώδης για τη ρητορική της επιστήμης όσο είναι ξένη στη ρητορική της τέχνης. Η ‘εντελώς διαυγής επικοινωνία’ είναι αδύνατη.




Πλαίσιο

Ούτε υπάρχει μνεία στο διαβιβαστικό υπόδειγμα της σημασίας του πλαισίου: συγκυριακού, κοινωνικού, θεσμικού, πολιτικού, πολιτιστικού, ιστορικού. Η σημασία δεν μπορεί να είναι ανεξάρτητη των πλαισίων αυτών. Ενώ τα καταγεγραμένα κείμενα (όπως τα γράμματα σε σχέση με τη διαπροσωπική επικοινωνία και τις εφημερίδες, τον κινηματογράφο, τα ραδιοφωνικά και τα τηλεοπτικά προγράμματα σε σχέση με τη μαζική επικοινωνία) μπορούν να αποσπασθούν σωματικά από τα πλαίσια της παραγωγής τους, αυτό δε σημαίνει ότι η σημασία μπορεί να είναι ‘ελεύθερη πλασίου’. Ενώ είναι αληθές ότι η σημασία δεν ‘καθορίζεται’ αποκλειστικά από τα πλαίσια της ‘παραγωγής’ ή ‘λήψης’ (τα κείμενα δε σημαίνουν απλώς αυτό που είτε οι παραγωγοί είτε οι ερμηνευτές επιλέγουν να σημαίνουν), οι σημασίες μπορεί πάντως να στρεβλώνονται ριζικά από συγκεκριμένα πλαίσια ‘γραφής’ και ‘ανάγνωσης’ στο χώρο και το χρόνο. Το ‘ίδιο’ κείμενο μπορεί να ερμηνευθεί πολύ διαφορετικά μέσα σε διαφορετικά πλαίσια.

Τα κοινωνικά πλαίσια έχουν μια κύρια επίδραση σαυτό που γίνεται αντιληπτό ως κατάλληλη μορφή, στυλ και περιεχόμενο. Σε σχέση με το συγκυριακό πλαίσιο, έχει μεγάλη διαφορά αν ο αποστολέας είναι ένας πεισματάρης οδηγός ταξί, που οδηγεί επιθετικά και ο παραλήπτης είναι ένας ταξιδιώτης στο πίσω κάθισμα, που η κύρια επιθυμία του είναι να φθάσει στον προορισμό του σώος και αβλαβής.




Σχέσεις και στόχοι

Στο διαβιβαστικό υπόδειγμα οι μετέχοντες θεωρούνται μεμονωμένα άτομα. Οι σύγχρονοί μας θεωρητικοί της επικοινωνίας αντιμετωπίζουν την επικοινωνία ως ένα κοινό κοινωνικό σύστημα. Είμαστε κοινωνικά όντα, κι οι επικοινωνιακές μας πράξεις δεν μπορεί να λεχθεί ότι αντιπροσωπεύουν την έκφραση καθαρά ατομικών σκέψεων και αισθημάτων. Τέτοιες σκέψεις κι αισθήματα καλουπώνονται κοινωνικο-πολιτιστικά. Ακόμη κι αυτό που ονομάζουμε γλώσσα ‘μας’ δεν είναι δική μας: γεννιόμαστε μέσα σαυτό, δεν μπορούμε να αλλάξουμε τους κανόνες. Οι λέξεις έχουν αποχρώσεις, που δεν μπορούμε να τις μεταβάλουμε εμείς. Μια έμφαση στη δημιουργική ατομικότητα είναι καθ’ εαυτήν ένας πολιτιστικά δημιουργημένος μύθος, που έλκει ιστορικά τη ‘μοντέρνα’ καταγωγή του από τη Δυτική Ευρώπη.

Τα διαβιβαστικά υποδείγματα της επικοινωνίας μειώνουν την ανθρώπινη επικοινωνία σε διαβίβαση μηνυμάτων, ενώ, όπως μας λένε οι γλωσσολόγοι, υπάρχει κάτι περισσότερο από αυτό στην επικοινωνία. Αναφέρονται, παραδείγματος χάριν, στη φατική επικοινωνία, η οποία είναι ένας τρόπος διατήρησης σχέσεων. Στη Βρεταννία, το να μιλάς για τον καιρό είναι περισσότερο θέμα φατικής επικοινωνίας παρά θέμα ‘διαβίβασης πληροφοριών’.

Το διαβιβαστικό υπόδειγμα δε λαμβάνει υπόψη του τους διαφορετικούς στόχους. Η ίδια τηλεοπτική εικόνα ενός ποδοσφαιρικού ματς θα είχε πολύ διαφορετικές σημασίες για τους οπαδούς των αντιπάλων ομάδων.

Σε υποδείγματα, όπως αυτό των Shannon και Weaver, δε λαμβάνονται υπόψη οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων ως επικοινωνητών (π.χ. οι διαφορές στην εξουσία). Αυτά που λέμε πλαισιώνονται διαφορετικά ανάλογα με τους ρόλους με τους οποίους επικοινωνούμε. Αν ένας φίλος σας ρωτήσει αργότερα τι σκέπτεσθε για τη διάλεξη αυτή, είναι πιθανό να απαντήσετε κάπως διαφορετικά απ’ ότι μπορεί να απαντούσατε, αν την ίδια ερώτηση σας έκανε ο διευθυντής των προπτυχιακών σπουδών μέσα στο γραφείο του. Η συνέντευξη είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα της σχέσης άνισης εξουσίας σε μιαν επικοινωνιακή περίσταση.

Οι άνθρωποι στην κοινωνία δεν έχουν όλοι τους ίδιους κοινωνικούς ρόλους ή τα ίδια δικαιώματα. Και δεν έχουν όλες οι σημασίες ίση αξία. Υπάρχει διαφορά αν οι μετέχοντες ανήκουν στην ίδια κοινωνική τάξη, φύλο, γενική ηλικιακή ομάδα ή επάγγελμα. Χρειάζεται μόνο να σκεφθούμε ποιανού οι σημασίες υπερισχύουν μέσα στην αίθουσα του χειρουργείου. Και γενικότερα, όλοι ξέρουμε ότι κάποιες φωνές ‘έχουν περισσότερη αυθεντία’ από άλλες, και ότι σε μερικά πλαίσια, ‘τα παιδιά φαίνονται και δεν ακούγονται’. Η κυρίαρχη κατευθυντικότητα που εμπλέκεται στην επικοινωνία δεν μπορεί να σταθεροποιηθεί σε ένα υπόδειγμα, αλλά πρέπει να σχετίζεται σε τη συγκυριακή διανομή ισχύος.




Χρόνος

Επιπλέον, το υπόδειγμα των Shannon και Weaver δεν λαμβάνει υπόψη του τις δυναμικές διαχρονικές αλλαγές. Οι άνθρωποι δεν παραμένουν παγωμένοι στους ίδιους ρόλους και σχέσεις, με τους ίδιους στόχους. Ακόμη και κατά τη διάρκεια μιας και μόνης συζήτησης, τέτοιες σχέσεις μπορεί να αλλάζουν συνεχώς. Επίσης, έαν υιοθετήσουμε μια πιο ‘ιστορική’ άποψη, όσο σταθερό κι αν μοιάζει να είναι το κείμενο, οι τρόποι με τους οποίους ένα καταγεγραμμένο κείμενο μπορεί να ερμηνευθεί, εξαρτώνται επίσης από τις συνθήκες που διαμορφώνονται κατά τη στιγμή της ερμηνείας του.




Μέσο

Τελικά, το υπόδειγμα αδιαφορεί και για τη φύση του μέσου. Και όμως το αν μιλάς άμεσα, αν γράφεις ή αν τηλεφωνείς σε έναν εραστή, παραδείγματος χάριν, μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις για τη σημασία της επικοινωνίας σου. Υπάρχουν ευρέως διαδεδομένες κοινωνικές συμβάσεις σχετικά με τη χρήση ενός μέσου αντί ενός άλλου για συγκεκριμένους σκοπούς. Οι άνθρωποι διαφέρουν επίσης στις προσωπικές τους στάσεις έναντι της χρήσης συγκεκριμένων μέσων (π.χ. πώς κρίνουν Χριστουγεννιάτικες εγκυκλίους συνταγμένες μέσω επεξεργαστή κειμένου από φίλους!)

Επιπλέον, κάθε μέσο έχει τεχνολογικά γνωρίσματα που το κάνουν να χρησιμοποιείται ευκολότερα για μερικούς σκοπούς μάλλον παρά για άλλους. Μερικά μέσα προσφέρονται για άμεση ανάδραση περισσότερο από άλλα. Το μέσα μπορεί να επηρεάζει και τη μορφή και το περιεχόμενο του μηνύματος. Το μέσο δεν είναι λοιπόν απλώς ‘ουδέτερο’ στη διαδικασία της επικοινωνίας.




Συμπερασμα

Με λίγα λόγια, το διαβιβαστικό υπόδειγμα έχει μικρή άμεση αξία για την έρευνα της ανθρώπινης επικοινωνίας από τις κοινωνικές επιστήμες, κι η αντοχή του στην λαϊκή συζήτηση είναι ένα πραγματικό μειονέκτημα.

Η υπεραπλουστευτική του επίδραση έχει επιπτώσεις όχι μόνο για την κατανόηση της επικοινωνίας γενικά, με όρους κοινής λογικής, αλλά επίσης για ειδικές μορφές της επικοινωνίας, όπως είναι η ομιλία κι η ακρόαση, η γραφή κι η ανάγνωση, η παρακολούθηση της τηλεόρασης και ούτω καθ’ εξής. Στην εκπαίδευση, αντιπροσωπεύει ένα εξ ίσου διαβιβαστικό υπόδειγμα διδασκαλίας και μάθησης. Και στην αντίληψη γενικά, αντιπροσωπεύει την αφελή ‘ρεαλιστική’ έννοια ότι οι σημασίες υπάρχουν στον κόσμο περιμένοντας απλώς να αποκωδικοποιηθούν από τον παθητικό θεατή. Σε όλα αυτά τα πλαίσια, ένα τέτοιο υπόδειγμα υποεκτιμά τη δημιουργικότητα της πράξης της ερμηνείας.

Τα εναλλακτικά στο διαβιβαστικό υπόδειγμα επικοινωνίας υποδείγματα περιγράφονται κατά κανόνα ως κουνστρουκτιβιστικά: τέτοιες απόψεις αναγνωρίζουν ότι οι σημασίες κατασκευάζονται ενεργά τόσο από τους υποκινητές της διαδικασίας όσο και από τους ερμηνευτές, αντί απλώς να ‘διαβιβάζονται’. Πάντως, δε θα βρείτε ένα ενιαίο, ευρέως αποδεκτό κονστρουκτιβιστικό υπόδειγμα επικοινωνίας με τη μορφή που έχει το διάγραμμα των Shannon και Weaver. Αυτό οφείλεται εν μέρει, στο ότι αυτοί που προσεγγίζουν την επικοινωνία από την κονστρουκτιβιστική σκοπιά, απορρίπτουν την ίδια την ιδέα της προσπάθειας παραγωγής ενός τυπικού υποδείγματος επικοινωνίας. Όπου τέτοια υποδείγματα προσφέρονται, τονίζουν πόσο κεντρική είναι η πράξη της εξαγωγής νοήματος και πόση σημασία έχει το κοινωνικο-πολιτιστικό πλαίσιο.




References

• Bowers, C. A. (1988): The Cultural Dimensions of Educational Computing: Understanding the Non-Neutrality of Technology. New York: Teachers College Press [γενικά πολύ χρήσιμο, αν και δύσκολο, και αναφέρεται εδώ μόνο για σχόλια στον Michael Reddy για τις σελίδες 42-4]
• Carey, James (1989): Communication as Culture. New York: Routledge (Κεφάλαιο 1, 'A Cultural Approach to Communication')
• Ellis, Russell & Ann McClintock (1990): If You Take My Meaning: Theory into Practice in Human Communication. London: Arnold (Κεφάλαιο 5, (Communication Models')
  
• Fiske, John (1982): Introduction to Communication Studies. London: Routledge (Το κεφάλαιο 1, 'Communication Theory' είναι μια καλή εισαγωγή για το θέμα)
• Kress, Gunther (1988): 'Communication and Culture'. In Gunther Kress (Ed.): Communication and Culture. Kensington, NSW: New South Wales University Press
• Lakoff, George & Mark Johnson (1980): Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press
• McQuail, Denis & Sven Windahl (1993): Communication Models for the Study of Mass Communication. London: Longman
• Reddy, Michael J. (1979): 'The Conduit Metaphor: A Case of Frame Conflict in our Language about Language'. In Andrew Ortony (Ed.): Metaphor and Thought. Cambridge: Cambridge University Press [for commentaries see: Bowers 1988: 38ff; Lakoff & Johnson 1980: 10-12]
• Shannon, Claude E (1948): 'A Mathematical Theory of Communication', Part I, Bell Systems Technical Journal, 27, pp. 379-423
• Shannon, Claude E. & Warren Weaver (1949): A Mathematical Model of Communication. Urbana, IL: University of Illinois Press
• Smith, Frank (1983): Essays into Literacy. Portsmouth: Heinemann (Chapter 13, 'A Metaphor for Literacy - Creating Worlds or Shunting Information?')
• Thwaites, Tony, Lloyd Davis & Warwick Mules (1994): Tools for Cultural Studies: An Introduction. South Melbourne: Macmillan (Κεφάλαιο 1)
  
• Weaver, Warren (1949): 'Recent Contributions to the Mathematical Theory of Communication'. In Shannon & Weaver op.cit
  

Ίδε επίσης τα γενικά αναγνώσματα για το θέμα της επικοινωνίας

Daniel Chandler
UWA 1994

Ευχαριστίες

Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Erik Meeuwissen που όρμησε να υποστηρίξει τους Shannon και Weaver.

Αυτή η σελίδα έχει δεχτεί επισκέψεις από τις 
22 Νοεμβρίου 1999.